Reklama

    ZAiKS - w zarysie

    Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych, w skrócie ZAiKS, działa od 1918 roku. Jest organizcją chroniącą prawa autorów polskich i zagranicznych zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 roku. Nie ogranicza się tylko do działalności na terenie naszego kraju. Jest współzałożycielem CISAC-u (Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów), członkiem BIEM-u (Międzynarodowego Biura Stowarzyszeń Zarządzających Prawami Nagrań mechanicznych).



    Zawarł 120 umów o wzajemnej reprezentacji z zagranicznymi organizacjami chroniącymi prawa autorskie. ZAiKS to ponad 15 milionów chronionych tytułów w zakresie utworów muzycznych i słowno-muzycznych repertuaru polskiego oraz światowego. O prawie autorskim już wspomnieliśmy, więc przypomnę tylko, że prawo autorskie to szczególny rodzaj prawa własności, służący twórcy w związku z jego dziełem. Autorem jest ten, kto utwór wymyślił i tę twórczą myśl zamknął w ustalonym przez siebie kształcie. Tak więc prawo autorskie to prawo własności tej właśnie myśli. Ale nie tylko. Własnością ludzi są także ich imiona i nazwiska. Szczególnej ochronie prawnej podlegają nazwiska autorów – ponieważ oznaczają oni swoje dzieła swymi nazwiskami. Wszystko to składa się na dwa przenikające się wzajemnie elementy: prawa materialnego, wyrażającego się w wartości wysiłku intelektualnego autora i jego twórczej, artystycznej inwencji, zrealizowanej w dziele słownym, muzycznym, plastycznym, filmowym, teatralnym i każdym innym dziele, uznanym za utwór – oraz z tak zwanego prawa moralnego, chroniącego przede wszystkim nazwisko autora, oznaczjącego swoje dzieło. To prawo nigdy nigdy nie wygasa, w przeciwieństwie do praw materialnych, podlegających ochronie w ciągu życia autora i przez wiele lat po jego śmierci. Ochronie prawnej podlega również tytuł utworu.Warto dodać, że wartości materialne nie są sobie równe. Wartością materialną dzieła autorskiego jest nie tylko jego jednorazowe stworzenie, ale również liczba i zasięg jego publicznych wykonań. Na tym opiera swoje istnienie i tej właśnie sprawie służy w Polsce ZAiKS. Zagwarantowany w ustawie o prawie autorskim udział autora w dochodach wynikających z wykorzystania jego utworu to tzw. tantiemy. Każdy kto w jakikolwiek sposób wykorzystuje utwór, ma obowiązek zapłacić jego autorowi wynagrodzenie, a czyni to za pośrednictwem ZaiKS-u. Po prostu dawno już w wielu krajach uznano, że szczególnie w niektórych dziedzinach twórczości, takich choćby jak muzyka, słowo z muzyką związane, teatr itp. autor jest praktycznie bezsilny i bezradny, jeśli samotnie będzie starał sie dochodzić swych praw autorskich. Stąd zrodziła się idea tzw. kolektywnego zarządzania prawami autorskimi, mówiąc prościej, powołania wyspecjalizowanych organizacji ochrony prawa autorskiego, które w imieniu twórcy zawiadują jego prawami.

    Prawa autorskie, ochroną których zajmuje się ZaiKS to:

    1/ prawo do ochrony autorskich dóbr osobistych – czyli np. ochrona w przypadku pominięcia nazwiska twórcy przy odtwarzaniu utworu, wprowadzenia w utworze zmian, skrótów uzupełnień – bez zgody autora, ujawnienia – wbrew woli twórcy jego pseudonimu, popełnienie plagiatu itd.
    2/ prawo wyłącznego rozporządzania utworem – co oznacza, że tylko autor może zadecydować o losie swego dzieła tj. czy utwór może być eksploatowany w dany sposób i czy w ogóle może być wykorzystany
    3/ prawo do wynagrodzenia za wykorzystanie utworu – które mówi, że autorowi należy się wynagrodzenie za każde publiczne wykonanie utworu.

    ZAiKS zrzesza ponad cztery tysiące członków. Ale nie tylko ich utwory są chronione. Autorzy, którzy powierzyli swoje utwory pod ochronę ZAiKS-u, mogą liczyć na jego pomoc. Także twórcy zagraniczni reprezentowani w Polsce przez ZAiKS na podstawie umów o wzajemnej reprezentacji i ochronie praw autorskich.

    Działalność w której wykorzystuje się prawa autorskie może przybierać różne formy np.:
    1/ reprodukcji czyli zwielokrotnienia utworów na kasetach, płytach w celu ich sprzedaży do użytku osobistego.
    2/ wystawień utworów scenicznych, czy występów o charakterze teatralnym (np. aktor występuje w różnych salach z monodramem, bajką dla dzieci).
    3/ publicznych wykonań, czyli imprez takich jak recitale, kabarety, pokazy mody, pokazy cyrkowe i inne składanki (tzn. imprezy składające się z różnych drobnych utworów np. piosenek, skeczy, tańców, monologów itp.).
    4/ prowadzenia usług polegających na przegrywaniu utworów na taśmę w 1 egz. do użytku osobistego osoby zlecającej taką usługę.
    5/ projekcji filmowych
    6/ wypożyczania płyt kompaktowych, kaset magnetofonowych, kaset video
    7/ wykonań utworów przez orkiestrę lub solistę lub w tzw. tle (w ramach działalności rozrywkowej) w restauracji, lokalu, klubie itp.
    8/ dyskotek, videodyskotek organizowanych w klubach, kawiarniach, lokalach.
    9/ szaf grających ustawionych w dowolnym miejscu
    10/ odtwarzania utworów z płyt lub kaset czyli tzw. muzyka mechaniczna np. w sklepie, samolocie, klubie, w kawiarni
    11/ odtwarzania filmów, videoklipów itp. w klubach, sklepach, w kawiarni lub innym miejscu publicznym gdzie zainstalowany jest odtwarzacz video.
    12/ wesołego miasteczka, targów, wystaw, kiermaszy, lodowisk itp., którym przeważnie towarzyszy muzyka i piosenka.
    13/ zabaw organizowanych w remizie, w klubie, wypożyczonej sali
    14/ wesel
    15/ imprez sporadycznych organizowanych przez instytucje lub osoby prywatne o charakterze okolicznościowym

    Organizatorzy zobowiązani są do uzyskania zgody autora na wykorzystanie jego utworu oraz do wpłacenia twórcy stosownego wynagrodzenia. Ponieważ ZAiKS reprezentuje prawa autorów, to ową zgodą jest umowa podpisana z ZAiKS-em. Umowa taka jest legitymacją prawną do wykorzystania twórczości osób chronionych przez ZAiKS i stanowi podstawę płatności tantiem. To pośrednictwo ZAiKS-u jest bardzo dużym ułatwieniem dla użytkowników prawa autorskiego, którzy wszelkie sprawy z tym związane załatwiają z jednym konrahentem.




    Szczypta Historii, czyli jak to było...



    Od połowy poprzedniego stulecia trwała dramatyczna walka o sprawiedliwe wynagrodzenie będące ekwiwalentem wartości wykonywanej pracy. Karty historii wypełnione są rozlicznymi próbami położenia kresu ekonomicznemu wyzyskowi przez pracodawców. Przejawem narastania tej świadomości była również batalia autorów i kompozytorów o prawne uniemożliwienie czerpania zysków z darmowej eksploatacji wytworów ich intelektu i talentu. Instrumentami wspomagającymi realizację tych celów stały się spontanicznie powstające organizacje i stowarzyszenia zrzeszające twórców. Nie można nie doceniać ich roli w wypracowywaniu legislacyjnych rozwiązań wprowadzanych w wielu krajach po I wojnie światowej, w postaci ustaw o ochronie praw autorskich.

    W Polsce, która w wyniku owej wojny odzyskała swą niepodległą państwowość, rolę taką spełnił ZAiKS. Stowarzyszenie nasze, wówczas znane jako Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych, założone zostało w marcu 1918 roku w Warszawie, w wyniku inicjatywy grupy wziętych autorów i kompozytorów lekkiej muzy. Ich wykonywane i nielegalnie powielane szlagiery znał cały kraj - ale pomimo dostatku popularności kieszenie twórców świeciły pustką. Inicjatywa ta miała charakter absolutnie pionierski - nie istniał jeszcze ani Związek Literatów Polskich, ani Związek Kompozytorów Polskich, ani też legendarny Związek Autorów Dramatycznych. Gwoli ścisłości należy wspomnieć o istnieniu w latach 1909 - 1939 czcigodnego Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy, do którego należeli luminarze polskiej literatury, w tym polscy laureaci literackiej nagrody Nobla. Towarzystwo to nie miało jednak charakteru lobbistycznej organizacji aktywnie wychodzącej na przeciw oczekiwaniom twórców.



    Założyciele ZAiKS-u natychmiast nawiązali kontakty z młodymi organizacjami istniejącymi już w innych państwach europejskich, przede wszystkim ze słynnym Association Litteraire et Artistique Internationale (ALAI) z siedzibą w Paryżu. Początki były bardzo trudne. Pomimo przystąpienia Polski do Konwencji Berneńskiej w 1920 roku, liczący trzydziestu kilku członków ZAiKS walczy o przetrwanie i realizację postawionych sobie celów w zrujnowanym ekonomicznie i rozdartym politycznie kraju. Co prawda liczba członków, dostrzegających nowe możliwości rozwiązań legislacyjnych, podskoczy w roku 1923 do stu kilkunastu osób, to jednak przełomowym okaże się rok 1926.

    Dzięki osobistym kontaktom członków Rady Stowarzyszenia, popularnym animatorom życia literacko-artystycznego - wśród nich ówczesnego ministra kultury i sztuki Zenona Przemyskiego - jak i dzięki aktywnej postawie tych autorów, którzy zwyczajowo osobiście sprawowali funkcje administracyjne w Stowarzyszeniu, udało się namówić ALAI do odbycia swego XXXVI Kongresu w Warszawie. Uczestnicy Kongresu, który okrzyknięto wydarzeniem kulturalnym najwyższej rangi, przyjęci zostali przez Prezydenta RP. Ignacego Mościckiego. Delegaci ZAiKS-u w toku obrad szybko nawiązali bezpośrednie kontakty z delegatami innych związków zagranicznych i błyskawicznie doprowadzili do zawarcia pierwszych umów (z SACEM, PRS, A.K.M.) o wzajemnej reprezentacji. W cztery lata później ZAiKS miał już podpisanych 27 takich umów międzynarodowych. W końcu 1926 roku w Warszawie istniał już Polski Oddział Towarzystwa Ochrony Prawa Autorskiego. Aktywna działalność oraz nawiązane kontakty zaowocowały zaproszeniem do Paryża na koleżeński międzynarodowy zjazd organizacji autorskich, który w trakcie obrad, m.in. dzięki inicjatywie obecnych tam Polaków, przekształcił się w założycielski kongres Confederation Internationale des Societes d’Auteurs et Compositeurs (CISAC). Tak rozpoczęły się dziesięciolecia ścisłej współpracy ZAiKS-u z CISAC, w którego władzach zasiadali i dzielili się swą wiedzą tacy wybitni członkowie i wieloletni prezesi naszego Stowarzyszenia jak Kazimierz Wroczyński, Jerzy Boczkowski, Jan Brzechwa, Karol Małcużyński czy Walery Jastrzębiec-Rudnicki.



    W czerwcu 1926 roku, parlament II Rzeczpospolitej Polskiej uchwalił nowoczesną ustawę o prawach autorskich, kładąc tym samym kres wieloletniemu bezpardonowemu dyktatowi silniejszych finansowo użytkowników tych praw. W ślad za umacnianiem się pozycji Stowarzyszenia na arenie międzynarodowej, inne krajowe organizacje autorskie zaczęły powierzać ZAiKS-owi prowadzenie interesów swoich członków.

    Od samego początku, czyli od roku 1929-go, datują się równie twórcze kontakty członkowskie ZAiKS-u z międzynarodową organizacją nagrań mechanicznych Bureau International des Edition Mecaniques - BIEM. W latach siedemdziesiątych, prezes ZAiKS-u Karol Małcużyński zasiadał w ścisłym 5-osobowym kierownictwie tej organizacji.

    Tuż przed wybuchem II wojny światowej ZAiKS był relatywnie dużą organizacją autorską reprezentującą ogromny międzynarodowy portfel repertuarowy. Będąc powiązany dziesiątkami umów z większością użytkowników tego repertuaru, był organizacją cieszącą się publicznym szacunkiem i zaufaniem swoich członków. Niestety, w tragicznym wrześniu 1939-go roku w zbombardowanej siedzibie Stowarzyszenia spłonęła praktycznie cała dokumentacja prawna, finansowa i członkowska. Jeszcze dwa dramatyczne miesiące próbowano kontynuować działalność, potem decyzją władz zawieszono ją na czas nieokreślony.



    W pierwszym miesiącu po zakończeniu wojny, w prywatnym mieszkaniu dyrektora, które cudem ocalało w zrównanej z ziemią Warszawie, wznowiono działalność inkasowo-repartycyjną. Z pożogi wojennej, nierzadko w równie cudowny sposób, ocalała większość przedwojennych członków Stowarzyszenia, a także wielu znanych i lubianych artystów. Po sześciu latach okupacyjnego koszmaru ludzie znów byli spragnieni rozrywki. Zaczynać trzeba było jednak od początku. Na mocy decyzji Prezydenta m. st. Warszawy z 7 stycznia 1946 r. w oparciu o art. 21 Prawa o Stowarzyszeniach z 1932 r. zarejestrowano statut i wpisano do Rejestru Stowarzyszeń i Związków “Związek Autorów, Kompozytorów i Wydawców ZAIKS”. Czasy były trudne, a warunki socjalne niewyobrażalnie trudniejsze. Największą bolączką był brak siedziby Stowarzyszenia.

    W 1958 roku władze Warszawy przekazują ZAiKS-owi do odbudowy ruiny Pałacu Daniłłowiczowskiego zwanego przez warszawiaków Domem pod Królami, a przez historyków Biblioteką Załuskich. Ten obiekt pałacowy z liczącą niemal 300 lat historią, umiejscowiony tuż obok prastarej zabudowy królewskiej stolicy, wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Trzykrotnie doszczętnie splądrowany i spalony, przebudowywany gruntownie przez kolejnych właścicieli (był biblioteką, zakładem produkcyjnym, bursą, klasztorem, budynkiem czynszowym, itd.) został pod opieką konserwatora odbudowany wyłącznym sumptem autorów i kompozytorów zrzeszonych w ZAiKS-ie. Z wdzięcznością przyjęto dar jaki przekazał CISAC w imieniu autorów zagranicznych. Tutaj na ulicy Hipotecznej 2, w pieczołowicie konserwowanym pałacyku mieści się po dziś dzień centrala Stowarzyszenia.

    Przez cały 45-letni i upiornie ciekawy okres sprawowania tzw. władzy robotniczo-chłopskiej, ZAiKS, dzięki dyplomatycznym umiejętnościom swoich władz, nieugiętej postawie i lojalności członków, a także być może przede wszystkim dzięki zdrowemu ekonomicznemu myśleniu, zachował swą organizacyjną autonomię. Były to trudne czasy naszpikowane administracyjno-finansowymi ograniczeniami i naciskami, których źródeł należy poszukiwać w ideologicznej nietolerancji i rozbuchanych urzędniczych ambicjach. Lawirując pomiędzy tymi rafami, ZAiKS kontynuował europejskie tradycje rozumienia ochrony praw autorskich, pielęgnował jak mógł międzynarodowe kontakty, sprawował opiekę materialną i socjalną nad twórcami, którzy powierzyli mu swoje utwory. Pomimo licznych prób podporządkowania go administracji i przekształcenia w agencję rządową, ZAIKS przetrwał nienaruszony, nie skalany piętnem zdrady. Był dla twórców przystanią i swoistą "wyspą światła" na oceanie chaosu i ekonomicznej bzdury. W całym tzw. obozie państw socjalistycznych był także przykładem instytucji na wskroś demokratycznej. W Stowarzyszeniu zawsze spotykali się i pracowali razem dla dobra zrzeszonych w nim członków, twórcy w różnym wieku, o różnym dorobku i skrajnie odmiennych orientacjach politycznych, ludzie różnej wiary, wyznawcy różnych systemów filozoficznych, egocentryczni artyści o szalenie zróżnicowanym statusie majątkowym.

    W oparciu o materiały ZaiKS’u. ZAiKS w internecie: http://www.zaiks.org.pl

    Statystyka

    Odsłon artykułów:
    4132337
    © 1999-2018 DJ WORLD. All Rights Reserved.